Đánh giá Dự thảo Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đối với người dưới 18 tuổi

Trải qua hai thập kỷ thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo dựng nền móng pháp lý ban đầu cho ngành ghép tạng Việt Nam. Tuy nhiên, trước sự tiến bộ vượt bậc của khoa học y sinh và áp lực gia tăng từ nhu cầu điều trị lâm sàng, khung pháp lý hiện hành đã phát sinh những điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng.

Việc trình Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến đối với dự án Luật sửa đổi tại Kỳ họp thứ 2 đặt ra bài toán quản trị chính sách phức tạp: làm thế nào để mở rộng hành lang pháp lý cứu chữa cho các bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo, đồng thời thiết lập cơ chế phòng thủ pháp lý hữu hiệu nhằm bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp và sự an toàn của trẻ em – nhóm đối tượng yếu thế đặc biệt trong xã hội.

1. Thực trạng pháp lý hiện hành và khoảng trống chính sách

Khung pháp lý theo Luật năm 2006 thiết lập các rào cản tuyệt đối đối với người chưa thành niên dưới ba góc độ quản trị:

• Đăng ký hiến mô, tạng: Bắt buộc người đăng ký phải từ đủ 18 tuổi trở lên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ mới được quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người khi còn sống hoặc sau khi chết.
• Lấy mô, tạng sau khi chết: Cấm tuyệt đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi qua đời, không ngoại lệ cho bất kỳ trường hợp nào, kể cả khi đã được xác định chết brain (chết não) hay chết tuần hoàn và có sự đồng thuận từ đại diện hợp pháp.
• Hiến mô tái sinh khi còn sống: Cấm tuyệt đối lấy mô (bao gồm cả mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu) từ người dưới 18 tuổi đang sống để điều trị cho người khác.

Sự đóng khung pháp lý mang tính tuyệt đối này đã tạo ra một khoảng trống chính sách lớn. Một mặt, quy định tước đi cơ hội sống của hàng trăm bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối vốn đòi hỏi cơ quan ghép tương hợp về mặt giải phẫu học; mặt khác, vô hình trung bỏ qua nguyện vọng nhân văn của bản thân trẻ chưa thành niên và gia đình trong việc nối dài sự sống cho người khác sau khi qua đời.

Giải trình trước những lo ngại của dư luận xã hội, Bộ Y tế và Cục Quản lý Khám, chữa bệnh khẳng định quan điểm chính thức: Dự thảo Luật không khuyến khích trẻ em hiến tặng mô, tạng. Tinh thần cốt lõi của cơ quan soạn thảo là thiết lập một hành lang quản trị rủi ro đa tầng, bảo vệ tối đa trẻ em trước nguy cơ bị cưỡng ép hay thương mại hóa, đồng thời tạo cơ sở pháp lý minh bạch để xem xét các trường hợp y khoa đặc biệt vì lợi ích tốt nhất của bệnh nhi mà luật hiện hành chưa điều chỉnh.

2. Quy định đối với người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng khi còn sống

Dự thảo Luật thiết lập phân hạng pháp lý nghiêm ngặt nhằm bảo vệ toàn vẹn thể chất cho người chưa thành niên:

• Cấm tuyệt đối hiến tạng không tái tạo: Nghiêm cấm lấy các bộ phận cơ thể không thể tái tạo (thận, gan, tim, phổi) của người dưới 18 tuổi đang sống. PGS.TS Dương Đức Hùng – Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức nhấn mạnh: Dưới góc độ đạo đức y học và bảo vệ trẻ em, việc lấy đi một cơ quan lành không tái tạo (như một quả thận) từ một đứa trẻ đang sống là điều hoàn toàn không được phép thực hiện trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
• Ngoại lệ duy nhất đối với mô tái sinh: Dự thảo chỉ cho phép ngoại lệ đối với mô tái sinh (chủ yếu là tế bào gốc tạo máu thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Độ tuổi và phạm vi người nhận được phân định cụ thể:
  • Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi: Được phép hiến mô tái sinh cho người là thành viên gia đình.
  • Người dưới 15 tuổi: Chỉ được phép hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.
  • Định hướng tinh chỉnh lập pháp: Để triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ ép buộc trong gia đình hoặc trục lợi thông qua các quan hệ nhận nuôi/giám hộ biến tướng, Bộ Y tế đang tiếp tục nghiên cứu đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng: Người dưới 18 tuổi khi còn sống chỉ được phép hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột.

3. Quy định đối với người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng sau khi qua đời

Việc lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được tiến hành khi đáp ứng đồng thời các điều kiện pháp lý và lâm sàng khắt khe:

1. Chẩn đoán tử vong độc lập: Người hiến đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết brain (chết não) hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt.
2. Sự đồng thuận pháp lý đa tầng: Phải có đăng ký hoặc nguyện vọng hiến cá nhân trước khi qua đời, đồng thời bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Người đại diện có quyền thay đổi hoặc hủy bỏ văn bản đồng ý bất kỳ lúc nào trước thời điểm thực hiện lấy mô, tạng.

4. Bảng So sánh Pháp lý

Những điều chỉnh có tính hệ thống trên Bảng So sánh Pháp lý phản ánh sự chuyển dịch tư duy quản trị, được củng cố vững chắc bởi các bằng chứng y khoa lâm sàng và chuẩn mực y sinh học quốc tế.

5. Cơ sở y khoa, lâm sàng và thông lệ quốc tế

Sự thay đổi của quy phạm pháp luật sinh học chỉ đạt được tính chính đáng khi dựa trên bằng chứng khoa học lâm sàng và kinh nghiệm quản trị đã được kiểm chứng trên thế giới.

5.1. Áp lực nhu cầu ghép tạng nhi khoa và rào cản kỹ thuật

Thống kê giai đoạn từ năm 1992 đến tháng 3/2026 ghi nhận Việt Nam đã thực hiện thành công tổng cộng 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, một thực trạng đáng ngại là tỷ lệ ca ghép tạng ở trẻ em chiếm một tỷ trọng cực kỳ nhỏ bé trong tổng số ca ghép toàn quốc. Sự đứt gãy này không đến từ năng lực kỹ thuật của đội ngũ y bác sĩ mà xuất phát trực tiếp từ rào cản cấm đoán tuyệt đối của Luật 2006, tạo ra nút thắt cổ chai nguy cấp đối với các bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối.

Thực tế tại các trung tâm nhi khoa lớn cho thấy áp lực nhu cầu là vô cùng gay gắt:

• Bệnh viện Nhi Trung ương: Hằng năm trung bình có 55 trẻ có nhu cầu ghép gan, 60 trẻ cần ghép thận; danh sách chờ ghép gan thường trực lên tới 200 bệnh nhi. Đối với ghép tế bào gốc tạo máu, khả năng đáp ứng hiện mới chỉ đạt khoảng 30% nhu cầu do vướng quy định cấm người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh.
• Bệnh viện Nhi đồng 2: Chỉ tính riêng năm 2022 đã ghi nhận trên 80 bệnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối mòn mỏi chờ nguồn tạng hiến.

Rào cản kỹ thuật lâm sàng: PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu (Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) phân tích: Việc lấy tạng từ người hiến trưởng thành để ghép cho bệnh nhi nhỏ tuổi gặp rào cản kỹ thuật rất lớn do sự chênh lệch quá biệt về kích thước giải phẫu của cơ quan và hệ thống mạch máu. Tạng người lớn thường quá cỡ so với khoang lồng ngực hoặc ổ bụng của trẻ, dẫn đến nguy cơ chèn ép và thất bại phẫu thuật cao.

5.2. Đánh giá sự tương thích với chuẩn mực và thông lệ quốc tế

Các đề xuất mới trong Dự thảo Luật hoàn toàn tương thích với văn kiện pháp lý của các tổ chức quốc tế:

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Nguyên tắc hướng dẫn của WHO cho phép lấy tế bào tái sinh từ người chưa thành niên còn sống để hiến cho người thân trong gia đình khi không có người hiến trưởng thành tương đương, với điều kiện bắt buộc là phải có cơ chế bảo vệ đặc biệt và nhận được sự chấp thuận phù hợp với nhận thức của trẻ.
• Công ước Oviedo (Hội đồng châu Âu): Điều 20 Công ước về Bảo vệ Quyền con người và Phẩm giá con người trong Y sinh học cho phép hiến mô tái sinh điều trị cho anh, chị, em ruột nếu không có người hiến tương hợp trưởng thành và người chưa thành niên không phản đối.
• Thực tiễn hiến tạng sau khi chết ở trẻ em: Báo cáo năm 2023 của Hội đồng châu Âu ghi nhận mô hình cho phép lấy tạng từ người chưa thành niên sau khi chết não/chết tuần hoàn đã được áp dụng rộng rãi và an toàn tại Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan, Malaysia.

Song hành với việc tháo gỡ rào cản cứu sống bệnh nhân, Dự thảo Luật phải thiết lập hệ thống quản trị rủi ro đa tầng nhằm giải mã các lo ngại xã hội và ngăn chặn triệt tiêu tội phạm về mô, tạng.

6. Cơ chế kiểm soát rủi ro, chống mua bán tạng và bảo vệ nguyện vọng trẻ em

Trước những lo ngại của dư luận về nguy cơ trẻ em bị ép buộc, trục lợi hoặc trở thành nạn nhân của các hành vi thương mại hóa, việc xây dựng hệ thống kiểm soát pháp lý đa tầng là yêu cầu có tính tiên quyết.

6.1. Giải mã lo ngại dư luận và cơ chế bảo vệ quyền tự quyết của trẻ

Sự xuất hiện của các phiếu khảo sát lấy ý kiến trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi thời gian qua đã gây ra những phản ứng lo ngại trong cộng đồng phụ huynh.

Dưới góc độ pháp lý và lý luận y sinh học:

• Việc lấy ý kiến trẻ em được căn cứ trên Điều 37 Hiến pháp, Điều 34, 74 Luật Trẻ em và Điều 52 Bộ Luật Dân sự, ghi nhận quyền của trẻ được cung cấp thông tin và bày tỏ ý kiến về các vấn đề liên quan đến bản thân.
• Cần phân biệt rạch ròi giữa Sự đồng ý có hiệu lực pháp lý và Sự chấp thuận/Quyền phủ quyết của trẻ em:
  • Quyền đồng ý pháp lý: Thuộc thẩm quyền tài khoản của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Trẻ em không phải gánh trách nhiệm pháp lý hay đưa ra quyết định vượt quá năng lực hành vi.
  • Sự chấp thuận và Quyền phủ quyết: Ý kiến của trẻ đại diện cho sự tôn trọng thân thể và quyền tự quyết cá nhân. Trẻ bắt buộc phải trải qua quy trình tư vấn độc lập do Bộ Y tế quy định. Nếu trẻ đưa ra ý kiến phản đối hoặc không đồng ý ở bất kỳ thời điểm nào, ý kiến đó có giá trị phủ quyết tuyệt tuyệt đối, buộc dừng ngay lập tức mọi quy trình y tế mà không ai có quyền đè nén hay can thiệp.
• Xung đột lợi ích trong quan hệ giám hộ: Trích dẫn cảnh báo lâm sàng của PGS.TS Dương Đức Hùng, trong nội bộ gia đình có thể phát sinh áp lực tâm lý hoặc sự cưỡng ép tinh thần từ cha mẹ (ví dụ: ép buộc con hiến tủy cho người thân bên nội/ngoại hoặc họ hàng xa). Đây chính là căn cứ pháp lý cốt lõi để đề xuất thu hẹp phạm vi hiến mô tái sinh khi còn sống chỉ duy nhất cho anh, chị, em ruột, triệt tiêu nguy cơ cưỡng ép từ người giám hộ.

6.2. Cơ chế phòng chống mua bán tạng, trục lợi quan hệ giám hộ

Dự thảo Luật củng cố hàng rào phòng thủ pháp lý bằng việc luật hóa đầy đủ các chế tài nghiêm cấm:

1. Luật hóa toàn diện các hành vi bị nghiêm cấm: Bổ sung điều khoản nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi lấy trộm, ép buộc, môi giới mô, bộ phận cơ thể người; nghiêm cấm hành vi lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, tạng của người chưa thành niên.
2. Cấm tạo phôi & lấy mô tạng đặc thù: Cấm tạo phôi để lấy tế bào; cấm lấy mô, tạng từ bào thai; cấm tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định.
3. Quy trình chẩn đoán tử vong độc lập: Việt Nam hiện xếp thứ 4 thế giới về độ khắt khe trong quy trình pháp lý xác định chết não. Dự thảo quy định Hội đồng chuyên môn xác định chết não/chết tuần hoàn phải độc lập hoàn toàn: Các bác sĩ thuộc kíp điều trị trực tiếp, kíp vận động hiến và kíp thực hiện lấy/ghép tạng tuyệt đối không được tham gia Hội đồng này.
4. Kiểm soát quốc gia minh bạch: Mọi ca ghép tạng bắt buộc phải điều phối qua mã định danh quốc gia và danh sách chờ ghép công bằng, loại bỏ hoàn toàn sự can thiệp phi lâm sàng.
5. Giám sát độc lập nguyện vọng người quá cố: Tiếp thu quan điểm từ góc độ giám sát của Đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan, pháp luật không cho phép suy đoán nguyện vọng hiến tạng của người đã mất chỉ dựa trên lời kể duy nhất của người thân. Mọi nguyện vọng hiến tạng sau khi chết của người chưa thành niên bắt buộc phải được xác minh qua hồ sơ đăng ký hoặc bằng chứng văn bản pháp lý minh bạch trước đó nhằm tránh nguy cơ áp đặt ý chí từ gia đình.

Những rào cản phòng vệ đa tầng này là tiền đề để đề xuất các khuyến nghị chính sách có tính khả thi cao dành cho cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước.

7. Khuyến nghị tham mưu chính sách và bảo đảm tính khả thi

Chính sách sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người chỉ đạt được mục đích nhân văn khi tối ưu hóa cơ hội cứu chữa người bệnh đồng thời thiết lập hành lang an toàn tuyệt đối cho trẻ em và đội ngũ y bác sĩ lâm sàng.

7.1. Khuyến nghị hoàn thiện quy phạm pháp luật (Luật và văn bản dưới Luật)

• Thu hẹp phạm vi nhận mô tái sinh trong Luật: Đề xuất Quốc hội chốt cứng quy định trong dự thảo Luật: Người dưới 18 tuổi khi còn sống chỉ được phép hiến mô tái sinh (tế bào gốc tạo máu) cho anh, chị, em ruột. Quy định này đóng vai trò “cầu chì pháp lý”, triệt tiêu hoàn toàn rủi ro trục lợi từ quan hệ họ hàng xa hay nhận con nuôi biến tướng.
• Phân định rõ thẩm quyền và nội dung văn bản hướng dẫn thi hành:
  • Chính phủ ban hành Nghị định: Quy định chi tiết điều kiện pháp lý bảo đảm an toàn; cơ chế phòng chống mua bán, môi giới, buôn bán tạng; quy trình xác minh nhân thân, xác nhận sự đồng thuận pháp lý của người đại diện và các chế tài xử lý hình sự/hành chính liên quan đến lợi dụng quan hệ giám hộ.
  • Bộ Y tế ban hành Thông tư: Quy định chi tiết chuẩn mực kỹ thuật lâm sàng; danh mục mô tái sinh được phép lấy; bộ quy chuẩn đánh giá sức khỏe thể chất và tâm lý độc lập cho trẻ; quy trình tư vấn tâm lý phù hợp lứa tuổi và thực thi quyền phủ quyết của trẻ em tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.
• Thiết lập hành lang bảo vệ bác sĩ: Quy định rõ ràng quy trình xác nhận nguyện vọng và đồng thuận pháp lý chuẩn hóa. Khi y bác sĩ thực hiện đúng, đầy đủ quy trình kỹ thuật và pháp lý do ban ngành quy định, họ phải được pháp luật bảo vệ tuyệt đối trước các tranh chấp hay rủi ro pháp lý phát sinh từ phía gia đình người hiến.

7.2. Khuyến nghị về truyền thông chính sách và quản trị xã hội

• Minh bạch hóa thông tin truyền thông chính sách: Bộ Y tế cần chủ động truyền thông giải thích rõ cho cộng đồng phân biệt bản chất giữa “phiếu khảo sát lấy ý kiến” (quyền được nói của trẻ theo Luật Trẻ em) và “văn bản đồng ý hiến tạng” (thẩm quyền quyết định pháp lý của cha mẹ/người giám hộ), giải tỏa tâm lý hoang mang trong dư luận phụ huynh.
• Cơ chế tiếp nhận tố giác tội phạm: Xây dựng đường dây nóng quốc gia và cơ chế phối hợp liên ngành giữa Bộ Y tế và Bộ Công an, khuyến khích người dân tố giác các hành vi môi giới, cưỡng ép, mua bán mô, bộ phận cơ thể người để điều tra và xử lý nghiêm minh trước pháp luật.

Văn Phòng Luật Sư Xuân Ninh

• Địa chỉ: Số 05 Nguyễn Văn Tiết, khu phố Bình Hòa, phường Lái Thiêu, Thành phố Hồ Chí Minh.
• Hotline: 0977.444.458 – Trưởng văn phòng: Luật sư Bùi Xuân Ninh
• Email: xnlawfirm@gmail.com
• Website: luatxuanninh.com

Hãy để chúng tôi, Văn Phòng Luật Sư Xuân Ninh, đồng hành cùng bạn trong mọi thủ tục liên quan đến pháp lý, pháp luật, giấy đăng ký, giấy phép các loại… Giúp bạn yên tâm và thuận tiện hơn trong cuộc sống hàng ngày.